Խաչվերացի տոնի օրը, Հայ եկեղեցին վեր է բարձրացնում այն նշանը, որը մեր ժողովրդին առաջնորդել է գիշեր ու ցերեկը, վշտի և ուրախության մեջ, կյանքի ուղիներում ու մահվան եզրին։ Ուստի, մենք չենք փառաբանում փայտի մի կտոր, այլ այն խորհուրդը, որ այն կրում է՝ Միածնի զոհաբերական սերը։ Խաչը մեր դրոշն է և մեր կողմնացույցը, այն առանցքը, որտեղ երկինքն ու երկիրը հանդիպում են և Կենաց ծառը՝ պատմության կենտրոնում։

Հայոց եկեղեցական ավանդության մեջ Խաչը կոչվում է կենսատու, հաղթական և լուսաշող։ Շարականներում այն գովաբանվում է որպես Աստծո անպարտելի բազուկ, հավատացյալների վրա դրված անխախտ կնիք, սանդուխտ, որով Ադամը բարձրանում է փոշուց, և բանալի, որ բացում է փակ դռները։ Եկեղեցու հայրերը՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչից ու Սուրբ Ներսես Շնորհալուց մինչև Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի և Սուրբ Հովհաննես Օձնեցի, վարդապետել են, որ Խաչի միջոցով Աստված բացահայտում է սիրո իսկական չափը․ ոչ որպես անցողիկ զգացում, այլ ուխտ, ոչ սեփական շահի որոնում, այլ ինքնընծայում, ոչ իշխելու մղում, այլ ողորմության, հավատարմության ու ճշմարտության զորություն։

Խաչը տալիս է պատասխանը նաև մեր ժամանակի շփոթություններին։ Պետք է գիտակցենք, որ սերը ոչ թե պահի զգացմունք է, այլ հաստատուն ընտրություն՝ ցանկանալ մյուսի բարին։ Այն ճշմարտություն է, որ չի խաբում, ներողամտություն, որ չի արդարացնում չարը, հավատարմություն, որ չի լքում դժվար պահին։

Այս տոնը միայն ավանդություն չէ․ այն մեր պատմությունն է՝ դաճված փայտի և քարի վրա։

Երբ Սուրբ Գրիգորը դուրս եկավ Խոր Վիրապից, նա առաջնորդեց մեր ժողովրդին դեպի լույսը՝ Խաչի նշանով։ Երբ Սուրբ Վարդանն ու իր մարտիկները ճակատամարտի դուրս ելան Ավարայրի դաշտում, նրանք մեր հիշողության մեջ արձանագրեցին, որ հավատը կյանքից էլ թանկ է։ Տաթևի ու Նարեկի նման վանքերում, որտեղ ծաղկեցին հավատքն ու կրթությունը, Խաչը ձևավորեց միտքն ու սիրտը՝ պահելով մեր ժողովրդի մարդկային էությունը՝ փոթորկալից դարերի ընթացքում։

1915-ի ահավոր օրերին մայրերը գաղտնի մկրտում էին իրենց զավակներին՝ ճակատներին խաչակնքելով, իսկ նահատակները վերջին շունչը փչելուց առաջ ուժ էին գտնում ներելու։ 1988-ի երկրաշարժի, շրջափակման ու պատերազմի տարիներին, Արցախից տեղահանվածների ցավին ընդառաջ, Խաչը կանգնեց՝ որպես մեղադրանք դաժանությանը, բայց նաև՛ որպես հարության խոստում։ Իսկ աշխարհասփյուռ հայությունը տարբեր վայրերում կանգնեցրեց խաչքարեր՝ որպես կենդանի քարեր հիշողության ու հույսի, կառուցեց եկեղեցիներ, դպրոցներ, օջախներ։

Այնուհանդերձ, այսօր մենք մոլորության մեջ ենք և խառնաշփոթ՝ թե՛ Հայաստանում, թե՛ սփյուռքում։ Խաչվերացը մեզ առաջարկում է ուղի՝ պարզ, լուսավոր։

Նախ՝ թողենք, որ Խաչը ձևավորի մեր սրտերը։ Խաչի պատգամը սովորեցնում է, որ ճշմարտությունն ու ողորմությունը մրցակիցներ չեն։ Մեր համայնքներին անհրաժեշտ է քաջություն՝ ճշմարիտ լինելու՝ մերժել անբարոյականությունը, դիմադրել ատելությանը, բացահայտելու մեղքն ու անարդարությունը՝ առանց ցինիզմի գայթակղությանը տրվելու։ Խաչյալ Քրիստոսի բացված ձեռքերը միավորում են արդարությունն ու ներումը՝ սովորեցնելով, որ մեկը առանց մյուսի անկատար է։

Երկրորդ՝ թող Խաչը բժշկի մեր փոխհարաբերությունները։ Խաչը սովորեցնում է, որ սերը ամենօրյա ուխտ է՝ լինել հավատարիմ ընտանիքին, եկեղեցական համայնքին, ժողովրդին, օգնության ձեռք մեկնել կարիքավորներին։ Մինչդեռ ժամանակակից հասարակությունը մոլորեցնում է, պարտավորությունները ներկայացնելով որպես ժամանակավոր, մարդկանց՝ որպես միջոց, ապա Խաչը հիշեցնում է համբերության, յուրաքանչյուր անձի հանդեպ հարգանքի և պատրաստակամության մասին՝ նույնիսկ նեղություններ կրելու հանուն հաշտության և միասնության։

Երրորդ՝ թողենք, որ Խաչը առաջնորդի մեր առաքելությունը։ Մեր պատմությունը անշարժ հուշարձան չէ․ այն պատվիրան է։ Որքան մեր ժողովուրդը ցրված է աշխարհով մեկ, այնքան ավելի պիտի կազմակերպենք մեր եկեղեցական, ծխական համայնքները: Թող մեր ծուխերը դառնան սիրո դպրոցներ՝ ուր Սուրբ Պատարագը կսնուցի մեր հոգիները, ուր շարականները կհնչեն երեխաների շրթունքներից, ուր խոստովանությունն ու ծոմապահությունը կվերաձևեն մեր ցանկությունները, ուր լեզուն և ժառանգությունը կփայփայվեն ու կպատվեն:

Վերջապես, թող, որ Խաչը ամրապնդի մեր հույսը։ Խաչը չի խոստանում հեշտություն․ այն խոստանում է իմաստ և նոր արարում։ Հուսահատությունը շշնջում է, թե մեր ջանքերը ապարդյուն են, իսկ Խաչը պատասխանում է, որ սիրով տրված ոչինչ չի կորչում։ Մենք չենք մերժում մեր վերքերը․ դրանք ընծայում ենք Խաչյալ Փրկչին։ Մենք տառապանքը ռոմանտիկորեն չենք պատկերացնում․ այն Քրիստոսով փոխակերպում ենք կարեկցանքի և քաջություն։

Սիրելինե՛ր, Խաչը, որ այսօր վեր բարձրացնում ենք, երկրպագելու թանկարժեք իր չէ, այլ ճանապարհի ուղենիշ։ Եթե այն միասին տանենք՝ թե՛ Հայաստանում, թե՛ աշխարհում, մենք կհամախմբվենք միասնաբար մեկ սիրո սեղանի շուրջ, մեկ աղոթքով, և կբացահայտենք, որ Տերը մեզ առաջնորդում է՝ դեպի նոր լուսաբաց։

Սուրբ Աստվածածնի, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի, Սուրբ Հռիփսիմեի և Գայանեի, Սուրբ Վարդանանց, Սուրբ Ներսես Շնորհալու և Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու բարեխոսությամբ թող Խաչի նշանը լինի մեր ճակատներին, լուսավորի մեր մտքերը, ուժ դառնա մեր ձեռքերում և խաղաղություն մեր երկրում։ Ամեն։

Խաժակ Արքեպիսկոպոս Պարսամյան